İMAN     KARDEŞLERİ

Kardeşler, benzerlikleri bulunan kişilerdir. Kan birliğine bağlı gerçek ailelerde bedensel benzerlik vardır. Ama evrensel kardeşlikte ruhsal bir benzerlik söz konusudur. Arapça'da birbirine benzer olan türdeş şeyler için, dişil durumlarda, "el-Üht", eril durumlarda ise "el-Eh"[1] kelimesi kullanılır. Birbirine benzeyen dişiller de eriller de kardeştir. Kur'ân, birbirlerine benzeyen "âyet"lerden "üht" diye söz eder. Aynı ana-babadan doğan kızla erkeğin benzerliklerini de bu sözcükle ifade eder:

"Onlara gösterdiğimiz her delil mutlaka kardeşinden (üht) daha büyüktü."[2]

"Onun kız kardeşine (üht) şöyle buyurmuştu: «onu takip et.»"[3]

Bu kelime, kabileye mensubiyet bağlamında kullanıldığında o kabileye mensup kimselerin kardeşi demek olur. Nitekim Kur'ân, Hz. Meryem'den Hz. Harun'un kardeşi diye bahsetmiştir.

"Ey Harun'nun kız kardeşi (üht), baban bir kötülük adamı değildi.»[4]

Oysa Meryem'le Hârun arasında, en az altıyüz yıl bulunmaktadır. O zaman bunun gerçek anlamda bir kardeşlik olması mümkün değildir. Ancak, Hz. Meryem’in annesi, Hz. Zekeriya’nın hanımı olan Elizabet'in kız kardeşidir. Bu kadın ise, Hz. Harun'un soyundandır.[5] Dolayısıyla Hz. Meryem, Harun'un kız kardeşi sayılmıştır.

Bu konuda düşünülecek önemli bir husus da Hz. Hârun'un, Hıristiyanlık'ta da rehber bilinen örnek bir Mesih sayılmasıdır.[6] Hz. Meryem'in onun izinden gitmesi öngörüldüğü için, bu isimlendirmeyle ona nispet edilmiş olabilir. Ayrıca, Hz. Hârun'un kendisinden küçük ve pek ahlaklı bilinen bir kız kardeşi vardır ve onun da adı Meryem'dir. Bu isim Tevrat'ta "Miryam" olarak zikredilir.[7] Belki Hz. Meryem de ona nispet edilerek isimlendirilmiş ve bu nedenle ona, "Harun'un kız" kardeşi denmiştir. Bu durumda, Harun'nun kız kardeşi demek, ya gidişat ve ahlakta Hârun'un benzeri, ya kız kardeşinin benzeri, yahut soy itibariyle onun neslinden demek olur.

Bu hususta, Tefsirlerde başka detaylı açıklamalar da vardır. O günlerde yaşayan Harun adında günahkar birisinin bulunduğunu, Meryem'in annesini kınamak için ona "Harun'un kız kardeşi" denilmiş olabileceği de nakledilenler arasındadır. Bütün bu ihtimaller zayıf görüşler olsa bile, kelimenin "kandaş kardeş" anlamında kullanılmamış olduğunu anlatmaktadır ki bizim aradığımız da budur.

Arapça'da kardeş anlamındaki "el-eh" sözcüğünün "ihvet"  ve "ihvân" ve şeklinde iki tür çoğulu yapılır. Bunlardan birincisi aynı soydan olma kardeşliği anlatır:

"Bir de Yusuf'un kardeşleri (ihvet) çıkageldiler."[8]

Hemşerilik ve aynı kabileye mensubiyet ise Kur'ân'da "ihvan" şeklindeki çoğul ile karşılanır. Eğer kardeşlerin benzerlikleri, aynı inancı paylaştıkları içinse bunlara da "ihvân" denir.[9]

"Ad, Firavun ve Lut'un kardeşleri (ihvân)..."[10]

"Bundan böyle eğer tövbe ederler, namazı kılarlar, zekâtı verirlerse dinde kardeşleriniz (ihvân) olurlar."[11]

"O’nun nimetiyle kardeşler (ihvân) oldunuz."[12]

İnanmayanlar da bir anlamda birbirlerinin kardeşleridir. Kur'ân, akrabaya, yoksula ve yolda kalmışa hakkını vermeyi tavsiye ettikten sonra israf ederek saçıp-savurmayı yasaklar ve şöyle buyurur:

"Saçıp savuranlar şeytanın kardeşleri (ihvân) olmuşlardır."[13]

Kur'ân'ın üslubunda, insanlar "beni Âdem " oldukları için, Âdem ve eşine nispetle zaten hepsi kardeştir. Bir de bunun üzerine din kardeşliği gelirse nurun alâ nûr olur. Bunu, Hz. Peygamberin evrensel aile bağlamında söylemiş olduğu, "Allah'ın dinine ve kitabına göre kardeş" deyiminde görmek mümkündür. Hz. Peygamber Ebu Bekr'den kızı Aişe'yi isteyince, "Sen kardeşimsin" der. Hz. Peygamber de: "Sen, Allah'ın dinine ve kitabına göre kardeşimsin" der.[14]

Bu konuda pek çok hadis bulunur. "Birbirinize nefret etmeyiniz. Birbirinize arka dönmeyiniz. Ey Allah'ın kulları! Hepiniz kardeşler olunuz"[15] hadisi bunlardan birisidir. Bu arada Müslim'in naklettiği "Müminin Mümine bağlılığı, birbirini perçinleyen bina gibidir" meşhur hadisini de anmak gerekir.[16] Yine Müslim'in naklettiği bir hadis şöyledir: "Birbirlerini sevmekte, birbirlerine acımada, birbirlerine şefkât hususlarında müminlerin misali, vücut gibidir. O vücuttan bir organ hastalanınca vücudun diğer azaları, uykusuzluk ve ateşle ona katılmaya çağrışırlar."[17]

Bu kardeşler tek bir vücut gibidirler. Ancak bu vücudu ayakta tutan şey onların kan birlikleri değil, fakat kalpleri arasındaki bir uzlaşmadır. Kur'ân, dünya dolusu mal ve mülkle sağlanamayacak olan, ancak imandan sonraki ilahi bir nimetle kalplerde oluşturulan bu uzlaşmadan "telif" diye söz eder:

"Yeryüzünde ne varsa hepsini harcasaydın yine de onların kalplerini uzlaştıramazdın. Ancak Allah, onların arasını uzlaştırdı."[18] 

"Düşmandınız, ama kalpleriniz arasını uzlaştırdı (telif) da O’nun nimetiyle kardeşler (ihvân) oldunuz."[19]

Bu son âyette kalplerin telifinden sonra "esbaha" fiili geliyor. "Yeni bir doğumla kardeşliğe uyandınız" gibi bir çağrışımı var bu kelimenin. İşte evrensel ailede oluşan evrensel kardeşlik budur.

Dişi olsunlar, erkek olsunlar, eğer insanlar doğum cihetiyle kardeşler iseler, Arapça'da onlara "ihvet" denir. Hz. Yusuf, rüyasını anlattığında babası ona,“Yavrum! Rüyânı kardeşlerine anlatma..." demişti.[20] Kur'ân burada, doğru olarak kandaş kardeşleri anlamlandıran "ihvet" kelimesini seçer. Ancak, bir âyet vardır ki evrensel kardeşlik için de, kan kardeşliği anlamındaki bu kelimeyi seçmiştir:

"Ancak müminler kardeşlerdir (ihvet)."[21]

Dilbilimciler, bu âyetin başındaki "mâ"nın, "kâfiye" olduğunu belirtirler. Bu nedenle, âyete "Başkaları değil, sadece müminler kardeştir" anlamı vermek gerekir. Bu üsluptan hareketle bazı Müfessirler âyetin, evrensel kardeşliğin, en az kan kardeşliği kadar önemli olduğuna işaret ettiğini ve bunun için mirası da etkilediğini kaydederler.[22]

"Sudan bir beşer yaratıp da ona bir soy ve bir hısımlık  veren O'dur."

Kur'ân-ı Kerîm, Furkân Suresi.

AHMET BAYDAR