A T E Ş T E N   H İ C R E T 

Hz. İbrâhim’in, putları parçalamasından sonra gelinen son nokta, halkla arasındaki gerginliği iyice artırmıştı. Fakat onun konuşmaları aynı tarzda devam etmekteydi. Kesin deliller getirerek yaptığı mantıklı konuşmalar üzerine, toplumunun cevabı sadece saçmalamak olmuştu. Şunları söylüyorlardı:

- Yakın Onu! Eğer birşey yapmak istiyorsanız, ilâhlarınıza yardım edin.[1]

- Bir bina yapın da Onu ateşin ortasına fırlatın.[2]

- Öldürün onu![3]

Tuzak kurmak, hatta Onu yakmak istemişlerdi. Ama onların ateşleri İbrahim’e serin ve selam olmuştu.[4]

Allah onu toplumun ateşinden kurtarmıştı. Sonunda kendi tuzaklarına düşmüşler, sefil ve rezil olmuşlardı.[5]

Onları sefil ve rezil eden afetin ne olduğu Kur’ân’da belirtilmez. Fakat söylentiye göre; Hz. İbrâhim’in hicretinden sonra Nemrud’un yurdunu sivrisinekler kuşatır. Pek çok kimse sivrisinek yüzünden ölür. Nemrud’un ölümü de burnundan girerek beynine kadar ulaşan bir sivrisinek yüzünden olur.

Kur’ân, Hz. İbrâhim’in fiilen ateşe atılmış olduğundan da sözetmez. Hz. İbrâhim’in bedeniyle ateşe atıldığını ve mucizevî bir biçimde yanmadan ateşin içinde tutulduğunu beyan eden bir ifâdeye rastlanmaz. Dahası, müşriklerin İbrâhim’e tuzak kurmak istedikleri, ama bunda başarılı olamayıp hüsrâna uğradıkları; “Allah Onu ateşten kurtardı” açıklamasından daha sonra gelir. Ayrıca, yine bu Sûre’nin yetmiş birinci âyetinde, Lût’un da İbrâhim’le birlikte kurtarılarak mübârek bir yere ulaştırıldıkları beyan edilmektedir. Bu âyette ikisinin de kurtarılmasını belirten Necceynâ fiili, Hz. İbrâhim’in ateşten kurtarıldığını anlatan encâ fiilli ile aynı köktendir. Oysa, Hz. Lût’un ateşe atılması söz konusu değildir. Bu iki peygamberin aynı dönemde ve aynı coğrafyada yaşamış olmaları, her ikisinin de toplum karşısındaki durumunu anlatmak için ortak bir fiilin kullanılması, İbrâhim’in fiilî bir ateşe atılmadığı, ama Lût ile birlikte toplumsal bir baskı ateşine tabi tutuldukları görüşünü haklı göstermektedir. Kaldı ki; “Allah onu ateşten kurtardı” ifadesinden, onun ateşe hiç atılmamış olduğunu anlamamız da mümkündür.

Şunu da hatırlamak da fayda var. Eski dönemlerde ve yukarıda temas edildiği üzere Hz. İbrahim döneminde ateş bir tanrıdır. Ahdi bozmakla itham edilen kimselere "ateş imtihanı" uygulanırdı.[6] Doğuda, kendisinden kuşkulanılan kimsenin iki ateş arasından geçirilmesi, ateşin etrfında dönmesi ve üzerinden atlaması suretiyle yapılan birçok sınavdan söz edilir.[7] Bunlardan biri de Şehname’nin ünlü kahramanı için anlatılandır. Siyaveş’in masum olup olmadığının anlaşılması için iki ateş yakılır. Sivayeş, alevleri göklere yükselen bu ateşlerin arasından geçirilir. Ateş tanrısı ona serinlik verdiği için sağlamca çıkar. Sonunda masum olduğunu kanıtlar.

Bütün bunlardan sonra anlaşılan odur ki; Hz. İbrâhim toplumsal bir muhâlefete ve şiddetli bir zulme maruz kalmıştı. Fakat İbrâhim, onların bu "taassup ateşi"ne karşı gösterdiği direnç sâyesinde, sonraki hayatında üstün bir mânevî güce, ruhsal kararlılığa ve iç huzuruna erişmişti. İşte bu durumu, Kur’ân, temsîlî bir üslup içinde anlatmaktadır.[8]

Sonunda Hz. İbrâhim ve kardeşinin oğlu Lût, inançsızlardan kurtarılıp, ‘İçinde âlemlere bereketler saklanılan bir toprağa’ ulaştırılmıştı.[9] Onların hicret seyri, Kur’ân-ı Kerîmde ayrıntılı değildir, fakat Kitab-ı Mukaddeste mufassal bilgi verilir.

Yeni Ahit’in anlatımına göre bu hicret özet olarak şöyledir: Allah, İbrâhim’e Kildânîlerin oturduğu Mezopotamya’daki akrabalarının yanından çıkıp göstereceği topraklara gelmesini emreder. O da bu memleketden ayrılıp önce Harran’a gelir. Babası öldükten sonra da oradan Kenan topraklarına geçer.[10]  

Tevrat’ın daha da detaylı anlatımına göre ise;[11]  Lut’un babası olan Haran Ur’da ölmüştür. Terah, oğulları İbrâhim ile Nahor’u ve ailelerini yanına alır. Torunu Lut’u da alıp yola çıkarlar. Önce Anadolu’da bulunan Harran’a giderler. İbrâhim yeğeni Lut’la birlikte oradan Filistin topraklarında bulunan Kenan illerine gider. Onun bu topraklar’a gidiş nedeni ticaret amaçlıdır. Fakat Kenan illerinde kıtlık olur. Bu nedenle oradan da hemen Mısır’a göçerler.[12] Mısır’da birkaç yıl kalırlar. Oradan da tekrar Kenan diyarına dönerler. Dönüşlerinde hükümdar onlara; koyun, sığır, eşek, deve, köle ve câriyeler vererek uğurlar. İbrâhim Peygamber’in yeğeni Lut, Erden havzasına gider. Burası Sodom ve Gomorra kentlerinin[13] bulunduğu yerdir.

Fakat orada, ahlâksız bir toplum yaşamaktadır. Kur’ân-ı Kerîm’de bu halkın Lût peygamberle olan diyaloglarına temas edilir:

- Hâlâ sorumluluk duymuyor musunuz? Ben size gelen güvenilir bir elçiyim. Artık Allah’a karşı duyarlı olun, bana da itaat edin. Ben bu iş için sizden bir ücret istemiyorum. Benim ücretim yalnız âlemlerin Rabbi’ndendir. İnsanların içinden erkeklere gidiyor da, Rabbinizin sizin için yarattığı eşleri bırakıyor musunuz? Doğrusu siz haddi aşmış bir toplumsunuz.

- Lût! Eğer bu tavrını sona erdirmezsen, yemin olsun bu topraktan sürülenlerden olacaksın.

- Ben sonuna kadar sizin şu yaptığınızı kınayanlardan olacağım. Rabbim, beni ve ailemi bunların yaptıklarından koru”[14]

Artık Hz. İbrâhim çok yaşlanmıştır. Kendisine çocuk lütfetmesi için sürekli Allah’a niyazda bulunmaktadır.[15] Birgün misafirleri gelir. Bunlar, onun daha önce hiç görmediği ve tanımadığı kimselerdir.[16] Bu sırada Lût (a.s.) da yanlarındadır ve konuşulanlar yüzünden eli-kolu birbirine dolanacak, fenalaşacaktır.[17] Hz. İbrâhim fazla beklemeden, hemen ailesinin yanına gidip, onlar için semiz bir danayı[18] kızartıp misâfirlerine getirir.[19] Önlerine sürerek yemelerini teklif eder. Fakat ellerinin yemeğe gitmediğini görür. Bu nedenle içine bir kuşku düşer.[20] Onlardan işkillenip ürperir.[21] Sonra da bu duygusunu onlara açıklar:

- Biz sizden korkuyoruz, siz kimsiniz?[22] Amacınız nedir?[23]

- Korkma İbrâhim! Biz, üzerlerine Rabbin katından, sınır tanımazlar için işaretlenmiş çamurdan taşlar[24] atalım diye günahkâr bir topluluk olan[25] Lût’un kavmine gönderildik.[26] Biz Onun yaşadığı kentin halkını helak edeceğiz. Çünkü onlar zâlim olmuşlardır.

- Ama Lût da var orada.

- Lût’un ailesi suçlu değildir. Biz onların hepsini kurtaracağız.[27] Orada kim olduğunu biz daha iyi biliyoruz. Karısı geride kalanlardan olacak. Korkma Lut, tasalanma. Biz seni de aileni de kurtaracağız. Ama eşin azaba terk edilenlerden olacaktır. Şu kent halkı üstüne, yaptıkları fenalıklardan ötürü gökten bir felaket indireceğiz.”[28]

- İbrâhim, sana da bilgin bir oğlan müjdeli-yoruz.’[29]

- (Eşi Sâra) Vay başıma. Doğuracak karı mıyım ben? Kendim bir kocakarıyım, kocam da bir ihtiyar. Gerçekten şaşılacak şey bu.[30] Ben, doğurma yaşını geçmişim.[31]  İhtiyarlık yakama yapıştıktan sonra mı bana müjde veriyorsunuz! Neye dayanarak müjde veriyorsunuz?”[32]

- Allah’ın emrine mi şaşıyorsun? Allah’ın rahmeti ve bereketi üzerinizdedir ey ev halkı! O Hamîd’dir, Mecîd’dir.[33] Rabbin böyle buyurmuştur. Hüküm ve hikmet sahibi Odur, en iyisini bilen de Odur.[34] Hakk’a dayanarak müjdeledik sana, sakın ümitsizliğe düşenlerden olma.”

- (İbrâhim) Sapıtmışlardan başka kim ümit keser Rabbinin rahmetinden!”[35]

Fakat İbrahim'in aklı, Lut kavminin yok edileceği meselesine takılmıştır. Çocuk müjdesiyle misâfirleri tanımamaktan kaynaklanan korkusu dağılınca, Lût’un kavminin bağışlanması hakkında elçilere tekrar yalvarıp yakarmaya başlar. Ama misâfirler bu durumdan hoşlanmazlar. Ona şöyle derler:

“İbrahim! Bu halinden vazgeç. Rabbinin emri gelmiştir. Geri çevrilmez bir azap onların enselerine binecektir.”[36]

Bunun üzerine, Hz. Lût ve ona uyanlar kurtarılır. Kocasını izlemek yerine, sapkın halkla kalmayı seçen kendi karısı[37] dâhil, diğer zâlimlerin üzerine helâk edici bir yağmur yağdırılır. Uyarıldıkları hâlde uslanmayanların sonları böyle korkunç olur.[38]

Hz. İbrâhim’in Nesli Çoğalıyor

Tevrat’a göre; İbrâhim peygamberin ilk çocuğu İsmâil ikincisi de İshâk’dır. Her ikisi de Hz. İbrâhim’e ayrı ayrı müjdelenmişlerdir.[39] Çocuk müjdelenmesi olayının Kur’ân’daki anlatımında da, iki farklı kökten kelimeler kullanılır. Bizce bu durum Kur’ânın da, İsmâil’in babasına, İshâk’ın annesine, ayrı ayrı müjdelenmelerinden söz ettiğini göstermektedir.

Birinci müjde, Hicr Sûresinin onbeşinci âyetinde temas edilendir. Hz. İbrâhim’e hitaben ‘Sana bilgin bir çocuk müjdeliyoruz’[40] şeklinde, ileride peygamber olacak ve ona ‘yardımcı’ olacak bir çocuğun muştulanmasıdır. Bu Melekler’in sözüdür ve muhatap bizzat İbrâhim’in kendisidir. Zâriyât Sûresinde ise bu muştulama hikâye edilir. Burada da, müjde verilen kimseye ait olan zamir, yine İbrâhim’e işâret eder.

“Ona (İbrâhim’e) bilgin bir çocuk müjdelediler.”[41]

Bizce bu ‘Bilgin çocuk’, başka bir âyette ‘Yumuşak huylulukla’ nitelenen çocukla aynıdır. O da Peygamberin ilk oğlu İsmâil’dir. Nitekim ‘Yumuşak huylu’ çocuğun muştulandığından söz eden âyette bu müjdenin Hz. İbrâhim’in kendisine verildiği beyan edilir.

“Bunun üzerine biz Ona (İbrahim'e) yumuşak huylu bir oğlan müjdeledik.”[42]

İkinci müjdeye ise Hûd Sûresinin yetmişbirinci ayetinde temas edilir. Yukarıdakilerden farklı olarak, İbrâhim (a.s.)’ın kendisine değil, onun eşine yapılan bir müjdedir bu:

“O (kadına) İshâk’ı müjdeledik, İshâk’ın ardından da Yâkub’u.”

Burada, müjdelenenin erkek değil ‘Kadın’ olduğu ‘Müjdesi’ verilen çocuğun da İsmâil değil İshak olduğu açıkça belirtiliyor. Hz. İbrâhim’in kendisine Mısır diyarında hediye edilen cariye eşi Hâcer’den bir oğlu olmuştu. Ancak özgür Sâra yüz yıla yakın süredir İbrâhimden çocuk bekliyordu. [43]  Bu nedenle bu yeni çocuk Hak Teâlâ’nın öncelikle Sâra’ya bir muştusuydu.

Bununla birlikte İshâk’ın doğumu, Hz. İbrâhim için de, bir müjde olarak nitelenebilirdi. Bu elbette, Sâra’nınki gibi ilk çocuk müjdesi değil, fazladan olan bir ‘Bağış müjdesi’ olabilirdi. Nitekim Kur'ân, İbrâhim'in ikinci kez baba oluşunu başka bir fiille niteler:

“Ona (İbrâhim’e) ayrıca İshak'ı ve Yakub'u nâfile olarak bağışladık.”[44]

İshâk’ın İbrâhim (a.s.) a müjdelenmesini anlatan bundan başka üç âyet de, ‘Bağışlama’ anlamına gelen ‘V-H-B’ kök harfleriyle sözetmektedir. Her üç âyette de, İshâk’ın, Hz. İbrâhim’e bir bağış olarak verildiği bildirilmiştir. O âyetlerden birisi şudur;

“Biz, İshâk’ı ve Yakub’u Ona (İbrâhim’e) bağışladık.”[45]

Bu tahlillerden sonra şunu söyleyebileceğimiz kanaatindeyim. Hz. İbrâhim, önce Hâcer’den doğan İsmâil’le müjdelenmişti. Ondan sonra da, öncelikle Sâra’ya dolayısıyla da İbrâhim’e, İshâk’ın ve Yakub’un ‘Bağışlanacağı’ muştulanmıştı.

İbrahim Peygamber’in ‘Yumuşak huylu’ oğlu, Onunla birlikte koşacak yaşa gelince, rüyâsında onu kestiğini görür. Fakat Allah onun yerine büyük bir kurbanlık verir. Sonra gelenler içinde onu hatırlatan birşey bırakılır.[46]

Yeryüzündeki İlk Mâbet Onarılıyor

Bazı kaynaklara göre; İsmâil ile İshak çocukluk yaşlarında iken birbirleriyle anlaşamazlar. Bu nedenle, Sâra ile kuması Hâcer arasında bir geçimsizlik çıkar.[47] Sonunda Hz. İbrâhim, Hâcer ve oğlunu, onlardan ayırmaya karar verir.[48]

Tevrat’ta anlatıldığına göre, İshak sütten kesildiği gün, annesi onun için bir ziyâfet verir. İşte bu toplantıda Hâcer’le Sâra’nın arası açılır. Sâra artık bundan sonra kumasının evden kovulmasını ister. İbrâhim de eşi Sâra’nın bu dediğini yapar. Onları alıp "Faran" çölüne götürür.[49] Burası Filistin'in en güney ucu olan ‘Beer-şeba’ kırlarıdır.[50] Buralar eski kentli Yahûdîler için Hicazı’da kapsayan bir bölge olmalıdır. Kur’ân-ı Kerîm, oranın ‘Bekke’ olduğunu belirtir.[51]

Hz. İbrâhim’in eşi Hâcer’le oğlu İsmâil’i, ilk eşinin kıskanması ve çocukların da geçinememesi nedeniyle bir kırba su ve bir dağarcık hurma ile ıssız bir çöl ortasında yapayalnız terkedip de tekrar eşi Sâra’nın yanına döndüğü biçimindeki rivâyetler yoruma muhtaçtır. Bir peygamber, eşini ve küçücük çocuğunu, kimsesiz bir çölde perişan bir hayata terketmiş olamaz.

Mekke’nin bir yerleşim birimi olması, bazı haberlere göre insanlık Tarihiyle başlar. Orada bulunan Kâbe’nin tarihi de, ilk insana kadar inmektedir. Kur’ân’ın beyânına göre de, Kâbe yeryüzünde Allah adına yapılan ilk binadır. Fakat bu bina daha sonra Nuh tûfanında kumlar altında kalmıştır.

Tarihî kaynaklar, Hz. İbrâhim’in Mekke’ye gelmesinden daha önce orada yerleşik bir hayatın olduğunu bildirmektedir. Tarihçilere göre kentin ilk sâkinleri Amâlika[52] Araplarıdır. İsmâil ve annesi oraya yerleştikten sonra, Yemen’den başka bir Arap soyu olan Cürhümlüler gelerek Amâlika toplumunu oradan sürmüşlerdir.[53]

Zâten Kur’ân-ı Kerîm, Hz. İbrâhim’in eşi Hâcer’i ve oğlu İsmâil’i Mekke’ye getirme sebebini, iki kumayı ve çocuklarını birbirinden ayırmak amacına bağlamaz. Onları ‘Namazı kılmaları’ için oraya getirmiş olduğunu belirtmektedir.[54] Bu konudaki âyetten anlamamız gereken birşey olmalıdır. Başka yerlerde de namaz kılınabilirdi. Demek ki Bekke kenti, o zaman da dînî bir merkez olarak bilinen, hatta ziyâretçileri olan bir yerleşim birimidir. Bu durumda Mekke, kimsenin yaşamadığı ıssız bir çöl değildi.

Bu konuda temas edebileceğimiz bir başka hususta Kur’ân’ın, o günün Mekke’sinden, yerleşim birimi anlamında ‘Beled’ şeklinde söz etmesidir.

“Bir zaman İbrahim şöyle demişti: "Rabbim, bu beldeyi güvenli kıl. Beni ve oğullarımı putlara kulluktan uzak tut.”[55]

İslâm kaynaklarında İsmâil’in süt çağında Mekke’ye getirildiği belirtilir. Eğer böyleyse, babası defalarca onları ziyârete gelmiş, sonuncusunda da hem ‘Rüyâ’ olayı hem de Kâbe’yi tamir işi gerçekleşmiş olmalıdır. Tevratın nakline göre ise; İsmâil annesiyle birlikte Mekke’ye geldiklerinde on üç yaşlarındadır. Yani bebek çağında değil, aksine en azından inşâatta babasına yardım edebilecek bir yaştadır.[56] Bütün bunlar Allahu Teâlâ’nın, orada İbrahim’e ulaştırdığı sözlerden anlaşılmaktadır.

“Tavaf edenler, kendilerini ibadete verenler, rükû-secde edenler için evimi temizleyin.”[57]

Hz. İbrâhim ve oğlu Beytullah'ın eski temellerini bularak yeniden inşa etmişlerdir. İbrâhim, binanın temellerini yükselttikten sonra şöyle yakarır:

“Rabbimiz, bizden gelen niyazları kabul buyur; sen her şeyi çok iyi duyarsın, her şeyi çok iyi bilirsin. Rabbimiz! Bizi, iki müslüman kıl. Soyumuzdan da sana teslim olan bir ümmet oluştur. Bize ibadet yerlerimizi göster, bizim tövbemizi kabul et. Sen, tövbeleri kabul edersin, rahmetini cömertçe yayarsın. Rabbimiz! İçlerinden onlara, senin ayetlerini okuyacak, kendilerine Kitap'ı ve hikmeti öğretecek, onları temizleyip arındıracak bir elçi gönder. Sen tüm ululuk ve onurun sahibisin, tüm hikmetlerin kaynağısın.”[58]

“Rabbim beni, namazı özenle yerine getiren bir insan yap. Soyumdan da. Rabbimiz, duamı kabul et. Rabbimiz, hesabın ortaya geleceği gün; beni, anne-babamı ve inananları affet.”[59]

"Rabbim! şurayı güvenli bir bölge yap, halkının Allah'a ve âhiret gününe inananlarını çeşitli ürünlerle rızıklandır."[60]

“Rabbım beni ve oğullarımı putlara kulluktan uzak tut. Onlar insanlardan birçoğunu saptırdılar. Artık beni izleyen bendendir. Bana isyan edene gelince, onun hakkında sen Gafûr ve Rahîm'sin. Ey Rabbimiz! Ben, çocuklarımdan bir kısmını senin kutsal evinin yanındaki, ziraata elverişsiz vadiye yerleştirdim ki, namazı kılsınlar. Ey Rabbimiz! Sen de insanlardan bazı gönülleri, onlardan hoşlanır yap. Çeşitli meyvalarla onları rızıklandır ki, şükredebilsinler. Rabbimiz, hiç kuşkusuz sen bizim gizlediğimizi de bilirsin açığa vurduğumuzu da. Ne yerde ne gökte, hiçbir şey Allah'a gizli kalmaz.”[61]

Hz. İbrâhim, Bekke’den sonra tekrar Filistin topraklarına döner. Şimdi yerinde "Beitin" kentinin bulunduğu "Beyt-el"de,[62] "Tel-Balata" dağlarındaki Şekem’de ve Mambre meşeliğindeki Hebron’da yeni dînî merkezler edinir.[63] Daha sonra Hebron kentinde vefat eder.[64] Şimdi bu kent, Kur’ân’da Onu niteleyen "el-Halîl" ismiyle anılmaktadır.

Hz İbrâhîm, oğullarına "İslâm"ı tavsiye etmiş,[65] Allah da Onun âilesini, seçip âlemlere üstün kılmıştır.  Onun soyu içine peygamberlik ve Kitap yerleştirmiş, ödülü de daha dünyada iken verilmişti.[66] Neslinden çok kimse Allah’ın buyruğuyla yol alan önderler yapılmıştı.[67]

AHMET BAYDAR