DİN VE DUA (II)

Hangi Din ? 

Kur'ân, kendilerine kitap verilenlerden, İncil ve Tevrat'ta gerçekleri yazılmış buldukları hâlde, haramları haram tanımayan kimselerden şöyle söz eder:

"Savaşın, kendilerine kitap verilenlerden, Allah’a ve son güne inanmayan, Allah’ın ve elçisinin yasakladığını yasaklamayan, Hakk'ın dinini din edinmeyen kimselerle. Ta ki küçülmüş olarak cizyeyi elden vereler."[1] 

Bu ayetten, İslamiyete girinceye veya cizye verinceye kadar Kitap ehliyle savaşılması gerektiği hükmü çıkar mı? Bizce çıkmaz. Çünkü Kur'ân, insanlarla din uğrunda savaşmayan, onları yurtlarından çıkarmayan kimselere iyilik yapmayı ve onlara karşı adil davranmayı yasaklamamıştır.[2] Diğer yandan Kur'ân'ın savaş emri daima fitneyi,[3] zulmü[4] ve saldırganlığı[5] önlemek için olmuştur. Ayetteki savaş emri ise, İncil’de de Tevrat'ta da ne hüküm bulunduğunu bilmeyen, dini hayatla irtibatını koparmış olan ve en önemlisi Peygamber ordusuna karşı savaşmak için hazırlıklar yapmakta olan Rumlara karşı verilmiştir. [6] 

Dikkat etmemiz gereken başka bir husus da, yukarıdaki ayette geçen "Hakk'ın dinini din edinmeyen" ifadesidir. Burada d-y-n kökü, hem isim ve hem de fiil olarak kullanılmaktadır.[7] Ayetteki dine anlam verilmediği sürece, aynı kökten olan fiilin anlamı da kaybolacaktır.[8] Kaybolan bu anlamın da her durumda yargıyla ilgili bir şey olduğu düşünülmelidir. Helal ve haramın uygulanması gibi... Nitekim din, ahkâm ve yargının kendisidir. Dini din edinmek ise onunla yargılamayı ve yargılanmayı üstlenmek olur.

Özel olarak yukarıdaki ayette ifade edilen ise bu detaydan çok daha önemlidir. Burada acaba dinin eski mensuplarının Tevrat'taki hakikatlerle amel etmesi mi isteniyor? Yoksa Hz. Muhammed'e yeni indirilen ahkâmla amel etmeleri mi isteniyor?

Yukarıdaki ayette, dinin eski mensuplarının Tevrat'taki hakikatlerle amel etmesi istenmiştir. Zaten bunlar Hz. Muhammed'e indirilenlerden farklı da değildir. Çünkü Hakk'ın dini tektir. Hz. Muhammed yeni bir din değil yeni bir hidayet tebliğ etmiştir. O yeni bir sırata değil müstekim sıarata çağırmıştır. Sebilin sevasına davet etmiştir. Ed-Dinu'l-Halis'e[9] çağırmıştır.

Yani ayette uygulanması istenen Hak din değil, Hakk'ın dinidir.[10] Hak din deyimi, bâtıl din, mensuh din, deyimini gerekli kılar. Oysa bu ayırım karşı tarafın iddiasıdır.[11] Hak din anlamını tercih etmek, diğer uygulamaları mensuh saymayı gerektirir. Oysa Allah mensuh saymıyor, yanlışları gösteriyor ve neshi değil, ıslahı öngörüyor. Kur'ân'ın yaptığı, dinin önceki temsilcilerinin anlayışını tecdid, tashih ve ıslahtır:

"Allah Nuh'a buyurduğu şeyleri size de din olarak buyurdu. Sana vahyettik; İbrahim'e, Musa'ya ve İsa'ya da buyurduk ki: "Dini ikame edin, onda ayrılığa düşmeyin."[12] 

Dinin Tamamı

 Hakkın dinini seçebilmek için, elbette baskı ve zorlamadan azade olmak gereklidir. Bu da, ancak bir ümmet içinde ve anlamlı bir teslimiyetle mümkün olabilir.Nitekim Hicretten sonra, Hz. Peygamber'in Medine'de bağımsız yönetimini başlatması üzerine nazil olan ayetlerde, yönetim, yargı, hüküm ve din ilişkisi, daha sarih olarak ve keyfiyeti ön plana çıkarılarak vurgulanmaktadır.

"Dinde zorlama yok, rüşt, dalâlden kesin ayrıldı"[13] ayeti, Medine’de ilk sırada nazil olan surededir. Daha sonra da, Allah’ın nasip ettiği zafer ve fetihlerle; insanlar, bölük, bölük Allah'ın dinine girmeye başlamıştır.[14]

Fetihler, din konusunda insanlara zorlama ve baskı yapılmaması için gereklidir. Yalnız bu din, siyasi bir kurum değil, insanların bölük bölük girdiği Allah'ın hükmü ve yargısıdır. Dinin bu anlamına sarahatle işaret eden son ayetlerden birisi de şudur:

"O'dur, elçisini hidayetle ve Hakk'ın diniyle gönderen, onu, dinin tamamının üstüne çıkarmak için…"[15] 

Dikkat edilirse, Hakkın dininin mazhariyeti, dinlerin tamamına değil, dinin tamamınadır. Yani din kelimesi tekildir. Dinin tamamı ile kast edilen ise, ilahi yargının o toplumda, özellikle Kitap ehli arasında görülen farklı uygulama biçimleridir.

Dinin tamamı deyimi üzerine söylenmesi gereken önemli bir husus da "Yalnız Allah'ın dini kalana kadar onlarla savaşın"[16] ayetinin düşündürdükleridir. Buradan, dini kabul etmeyen inançsızların tek tek öldürülmesi gerektiği gibi bir sonuç elbette çıkarılamaz. Çünkü böyle bir sonuç, Kur'ân'ın hiçbir şekilde kabul etmeyeceği bir durum olur. Metnin söz akışındaki anlam da bu değildir. Söz akışında, Peygamber’in yönetimine baş kaldıran ve karşı koyan fitnecilerin hedef alındığı anlaşılmaktadır.

Yani burada da bir önceki ayetle aynı vurgu yapılmıştır. Her iki ayette de, ikraha, zorbalığa ve baskıya fırsat vermeyin, hükmü icra etme ve yönetme işini elinizde bulundurun denmektedir. İşte o zaman dinin hepsi Allah'ın olacaktır.

“Din nasihattir.”

Hz. Muhammed (a.s.) 

Kayyim Din

Kur'ân, kendisini, içinde eğrilik olmayan kayyim kitap olarak niteler. İçinde eğrilik olan kitap işe yaramayan, eğrilten kitap olur. Kayyim kitap, ikame edilen ve ikame edildiği toplumu ayakta tutan ve o toplumu doğrultan kitaptır. O zaman ikame edilen din de kayyim din olur.[17] Peki din nasıl kayyim olur?[18] 

Beyyine suresinde kayyim din anlamı verilen bir ifade yer alır. Sanki aynı surede zikredilen kayyim kitapların dini demektir bu. Kayyim kitabın dini de kayyim olacağından iki deyim arasında netice itibariyle fark görmemek gerekir. Bu deyimin geçtiği yerde, özgür olarak (hunefa) dini yalnız Allah'a özgü kılmaktan söz edilir. Sonra da kayyim dinin bu olduğu söylenir.[19] Ed-Dinu'l-Kayyim ifadelerinden konumuz açısından en anlamlısı ise özgürlük, fıtrat ve yaratılış bağlamında geçer:

"Yüzünü özgür (hanîf) olarak dine yönelt, Allah fıtratına ki insanları onun üzerine yaratmıştır. Allah'ın yaratışında değişme bulunmaz, kayyim din budur." [20] 

Özgürlük, fıtrat, yaratış, değişmezlik ve kayyim din… Bu sıralamanın anlamı şudur. Din, insanın yaratılışına tam uygundur. Fıtrat ve yaratılıştaki gibi dinde de değişme olmaz. Bu nedenle, özgür olarak fıtrata dönmek, yaratılışa yönelmektir. Bu da dine yönelmekle aynı şeydir.

Başka bir ayette "Allah katında din, islamdır" denir.[21] Buradaki islamın, genel olarak Yahudilik ve Hıristiyanlığın mukabili olduğu ve din sözcüğü ile son peygamberin getirdiği mesaj kast edildiği sanılır. Eğer böyle olsaydı, öncekiler batıldı ama Muhammed'in getirdiği haktır anlamına gelir. Hatta öncekilere İslam'dan başka bir din verilmiş olduğu ve şimdi bunların haktan yana bir şey ifade etmediği anlaşılmış olur.

Oysa biz biliyoruz ki Kur'ân dinin önceki mensuplarına da “müslümanlar” tabir etmiştir. Bu da islam sözcüğü ile aynıdır. Bu kelimeler, Kur’ân dilinde dinin adı olarak değil, dini hayatın olması gereken niteliği olarak yer almıştır. "Allah katında din, O’na teslim olmaktır” anlamındadır. Nitekim bu ayetin devamında, Kitap ehlinin, Allah'a teslim olmadıkça, dini uygulamada ihtilaf etmeye devam edecekleri de vurgulanmıştır:

"Din, Allah katında, teslim olmaktır. Kitap verilmiş olanlar, kendilerine ilim geldikten sonra, sadece aralarındaki hırs yüzünden ayrılığa düştüler. Kim Allah’ın delillerini inkâr ederse, Allah, hesabı çabuk görendir! Eğer seninle tartışmaya girerlerse, de: “Ben, bana uyanlarla yüzümü Allah’a teslim ettim.” Ayrıca kendilerine Kitap verilenlere ve Ümmîlere de: “Teslim oldunuz mu?” de. Eğer teslim olurlarsa yolu bulmuşlardır. Dönerlerse, sana düşen sadece tebliğdir."

Eğer burada bir islamlıktan söz edilecekse, bu, dinin niteliğinde olmalıdır. Çünkü islam sözcüğü Kur’ân’da dinin adı olarak değil, dini hayattaki öz verili davranışların adı olarak kullanılmaktadır. "Allah katında din islamdır" ayeti, “din nasihattir” haidisiyle aynı vurguya sahiptir.[22] Nasihat, samimiyetle bağlanmaktır.[23] Bu da dünyevi hırsa son vererek dini hayatın Allah'a teslim edilmesiyle mümkün olur.

O zaman, “din islamdır” ifadesi, önceki kitap mensuplarının yoluna ayrı bir din itibar ederek onu dışarıda bırakan siyasi bir slogan değildir. Aksine onların gidişatlarında sapmalar gören ve onları ihlasa davet eden çok güçlü vurguya sahip bir beyandır. Ayetteki islam sözcüğü, bir yerde İncil’deki ilahi mesajın hülasasıdır. Nitekim bu ayetten hemen sonra Yahudilerin peygamber öldürmeleri kınanmaktadır. Bu söz akışında, insanın özünü dünyadan özgürleştirip Allah'a teslim etmeden dini hayatı tam olarak gerçekleştiremeyeceği anlatılmaktadır.

Bu çerçevede üzerinde durulması gereken bir ayet de şudur:

"Peki, din bakımından, yüzünü Allah’a teslim edenlerden daha iyisi kimdir? Hem iyilik yapmış ve özgür (hanif) olarak İbrahim’in milletine uymuş."[24] 

Peki, aczini itiraf etmeyen yüzünü başkasına teslim edebilir mi?

Devam edecek...

AHMET BAYDAR